Միացյալ Նահանգների ստեղծումից շատ առաջ Ամերիկայում արդեն հայեր կային։ Այս կապը սկիզբ առավ ոչ թե պայմանագրերով, այլ առանձին անհատներով՝ Վիրջինիայում ծխախոտ մշակող մի հայով, Նոր Անգլիայում սովորող ուսանողներով և Հայկական լեռնաշխարհում գործող ամերիկացի ուսուցիչներով, որոնց դպրոցները դարձան երկու ժողովուրդների միջև առաջին մարդկային կամուրջները։
I.1Մարտին Հայը և գաղութային Վիրջինիան
Հյուսիսային Ամերիկայում փաստագրված առաջին հայը հասավ Վիրջինիայի Ջեյմսթաուն 1618 թվականին։ Գաղութային արձանագրություններում նա հիշատակվում է որպես Մարտին (կամ Մալքոլմ) Հայ։ Իրանահայ ծխախոտագործ էր, որը հաստատվեց դեռևս երիտասարդ անգլիական գաղութում՝ դրա հիմնադրումից ընդամենը տասնմեկ տարի անց։[1]
Մի սերունդ անց՝ 1653–1654 թթ., Կոստանդնուպոլսից երկու հայ հրավիրվեցին Վիրջինիա՝ շերամապահությամբ զբաղվելու. սա գաղութում մետաքսագործությունը զարգացնելու ջանքերի մի մասն էր։[1] Այս վաղ ժամանածները սակավաթիվ էին, սակայն վկայում են, որ հայկական հմտություններն ու առևտրական ցանցերը շատ վաղ էին հասել ատլանտյան աշխարհ։
Անկախության հռչակագրից ավելի քան 150 տարի առաջ հայերն արդեն ներկա էին անգլիական Հյուսիսային Ամերիկայում։ Սա նշանակում է, որ հայերի պատմությունը ամերիկյան պատմության մաս է կազմել դեռ նրա գաղութային ակունքներից ի վեր։
I.2Ամերիկացի միսիոներները Հայկական լեռնաշխարհում
19-րդ դարում ամերիկացիների և հայերի միջև ամենակարևոր կապը ձևավորվում էր հակառակ ուղղությամբ՝ Նոր Անգլիայից դեպի Օսմանյան կայսրություն։ «Արտասահմանյան միսիաների հանձնակատարների ամերիկյան խորհուրդը» (ABCFM) հիմնադրվել է Բոստոնում՝ 1810 թ., և 1820-ից հետո սկսել է դպրոցներ բացել օսմանյան տիրույթներում։[2]
Քանի որ միսիոներներին արգելված էր մահմեդականներին կրոնափոխ անել, նրանց կրթական գործունեության մեծ մասն ուղղվեց Օսմանյան կայսրության հայ բնակչությանը։[3] Հաջորդ տասնամյակների ընթացքում ABCFM-ի ցանցը մանկապարտեզներից և տարրական դպրոցներից վերաճեց մի շարք քոլեջների՝[2]
- Ամերիկյան օրիորդաց քոլեջ, Կոստանդնուպոլիս (1871)
- Կենտրոնական Թուրքիայի քոլեջ, Այնթապ (1876)
- Եփրատ քոլեջ, Խարբերդ (1878)
- Կենտրոնական Թուրքիայի օրիորդաց քոլեջ, Մարաշ (1880)
- Անատոլիա քոլեջ, Մարզվան (1886)
Այս հաստատություններում հայ ուսանողների մի ամբողջ սերունդ ուսանեց անգլերեն, բնագիտական առարկաներ և ամերիկյան քաղաքացիական իդեալներ։ Դրանք միաժամանակ ձևավորեցին այն անձնական ու հաստատութենական կապերը, որոնց շնորհիվ հետագայում հայ ուսանողներ, հոգևոր հովիվներ և ընտանիքներ հասան ամերիկյան քաղաքներ, իսկ ամերիկացի միսիոներները դարձան II գլխում նկարագրվող աղետների ամենակարևոր վկաներից։
I.3Քրիստափոր Ոսկանյանը և առաջին ժամանողները
1835 թ. Հաճիկ (Քրիստափոր) Ոսկանյանը բարձրագույն կրթություն ստանալու նպատակով ժամանեց Միացյալ Նահանգներ։ Նա սովորել էր Կոստանդնուպոլսի ամերիկյան միսիոներական դպրոցներից մեկում։ Հետագայում աշխատեց New York Herald Tribune-ում և դարձավ Նյու Յորքի մամուլի ակումբի նախագահ՝ այդպիսով դառնալով ամերիկյան հանրային կյանքում ճանաչում ձեռք բերած առաջին հայերից մեկը։[1,4]
Ոսկանյանի անցած ուղին՝ միսիոներական լսարանից մինչև ամերիկյան լրագրություն, հետագայում օրինաչափություն դարձավ։ Ավելի ուշ եկած շատ ներգաղթյալներ Միացյալ Նահանգներ հասան ամերիկացիների վարած դպրոցներում ստացած կրթությամբ, անգլերենի իմացությամբ և մասնագիտական կապերով, որոնք հեշտացնում էին նրանց մուտքն ամերիկյան հասարակություն։
I.4Ովքեր էին գալիս և ինչու
Մինչև 19-րդ դարը Հյուսիսային Ամերիկա հասած հայերը եզակի էին։ Հայերի զանգվածային ներգաղթը սկսվեց 1800-ականների վերջին, և դրա գլխավոր ուղիներից մեկը ամերիկյան միսիոներական ցանցն էր. միսիոներական դպրոցներում սովորող հայ աշակերտներն ու ուսանողները սովորում էին անգլերեն, ծանոթանում ամերիկյան հաստատություններին, իսկ նրանցից ոմանք մեկնում էին Միացյալ Նահանգներ՝ ուսանելու, աշխատելու կամ հոգևոր ծառայության պատրաստվելու։[2,1]
Վաղ շրջանի ներգաղթյալների մեծ մասը գալիս էր Օսմանյան կայսրության հայկական նահանգներից՝ Հարպուտից (Խարբերդից), Վանից, Բիթլիսից, Մուշից, Էրզրումից, Սեբաստիայից, Այնթապից, Մարաշից և Կիլիկիայից։[1,4] Նրանցից շատերը երիտասարդ տղամարդիկ էին, որոնք մտադիր էին մի քանի տարի աշխատել, գումար խնայել և տուն վերադառնալ։ Նրանք աշխատանքի էին անցնում մանածագործական ֆաբրիկաներում, կոշիկի գործարաններում, ձուլարաններում, մեքենաշինական արհեստանոցներում, երկաթուղիներում և մսամշակման ձեռնարկություններում կամ էլ փոքր խանութներ էին բացում։[1] Առաջին համայնքները ձևավորվեցին և աճեցին Մասաչուսեթսի Ուսթերում և Ուոթերթաունում, Ռոդ Այլենդի Փրովիդենսում, Նյու Յորքում և Նյու Ջերսիի հյուսիսում, Ֆիլադելֆիայում, Չիկագոյում, Դետրոյտում և Կալիֆոռնիայի Ֆրեզնոյում։[1,4]
Քաղաքական բռնությունները, իսկ ավելի ուշ՝ Օսմանյան կայսրությունում հայկական համայնքների ոչնչացումը, նախատեսված բազում ժամանակավոր կեցություններ վերածեցին մշտական բնակության։ Հազարավոր ընտանիքների համար այլևս տուն չկար, ուր հնարավոր լիներ վերադառնալ։
I.5Ուսթերը, Ֆրեզնոն և առաջին համայնքները
1880-ական թվականներին հայ աշխատավորները հաստատվում էին Նոր Անգլիայի արդյունաբերական քաղաքներում։ Մասաչուսեթսի Ուսթերը դարձավ ամերիկահայ կյանքի առաջին իսկական կենտրոնը։ 1891 թվականին այնտեղ օծվեց Սուրբ Փրկիչ եկեղեցին՝ Միացյալ Նահանգների առաջին հայկական եկեղեցին։[1] 1898 թվականին Մկրտիչ Խրիմյան կաթողիկոսը (Խրիմյան Հայրիկ) հիմնադրեց Հայ առաքելական եկեղեցու Ամերիկայի թեմը։[1]
Նույն շրջանում ձևավորվեց նաև հայկական մամուլը։ 1888 թվականին Ջերսի Սիթիում լույս տեսավ Միացյալ Նահանգներում առաջին հայալեզու թերթը՝ Արեգակ-ը։ Այդ ժամանակից ի վեր Ամերիկայում հրատարակվել է ավելի քան 300 հայկական պարբերական։[1] Արևմտյան ափին հայ ընտանիքները սկսեցին հողագործությամբ զբաղվել Կալիֆոռնիայի Սան Խոակին հովտում։ Արևմուտքում գլխավոր հայկական կենտրոնը դարձավ Ֆրեզնոն՝ համայնք, որն ավելի ուշ աշխարհին պարգևեց Ուիլյամ Սարոյանին ու Քըրք Քրքորյանին։[1]
Կարևոր թվականներ
- 1618Մարտին Հայը բնակություն է հաստատում Վիրջինիայի Ջեյմսթաունում։[1]
- 1653–54Մետաքսաթրթուր բուծելու համար Վիրջինիա են հրավիրվում երկու հայեր։[1]
- 1810Բոստոնում հիմնադրվում է ABCFM-ը, իսկ 1820 թվականից հետո Օսմանյան կայսրության տարածքներում սկսում են բացվել նրա դպրոցները։[2]
- 1835Քրիստափոր Ոսկանյանը ժամանում է ԱՄՆ՝ ուսանելու։[1]
- 1888Ջերսի Սիթիում լույս է տեսնում Ամերիկայի առաջին հայկական թերթը՝ Արեգակ-ը։[1]
- 1891Ուսթերի Սուրբ Փրկիչ եկեղեցին՝ ԱՄՆ-ի առաջին հայկական եկեղեցին։[1]
- 1898Հիմնադրվեց Հայ առաքելական եկեղեցու Ամերիկայի թեմը։[1]
I.6Եկեղեցիները, կուսակցություններն ու առաջին կազմակերպությունները
Հայ ներգաղթյալներն արագ ստեղծեցին իրենց հաստատությունները։ Նրանց անհրաժեշտ էին վայրեր՝ աղոթելու, հայերեն սովորելու, աշխատանք գտնելու, նորեկներին օգնելու և համայնքային կյանքը միասնական պահելու համար։ Եկեղեցիները շատ ավելին էին, քան պարզապես աղոթատեղիներ. այնտեղ գործում էին լեզվի դասընթացներ, երգչախմբեր, երիտասարդական խմբեր, անցկացվում էին պարահանդեսներ, հարսանիքներ, հուղարկավորություններ, բարեգործական հանգանակություններ և քաղաքական ժողովներ։
Համայնքը կրոնական առումով բազմազան էր։ Ամերիկահայերի մեծ մասը պատկանում է Հայ առաքելական եկեղեցուն, սակայն կան նաև հայ ավետարանական (բողոքական) և հայ կաթոլիկ փոքրամասնություններ, ինչպես նաև բազմաթիվ աշխարհիկ հայեր։[1] Փաստորեն, Ամերիկայում առաջին հայկական աղոթատունը հենց ավետարանական էր՝ 1881 թվականին Ուորչեսթերում հիմնված Հայ ավետարանական Նահատակաց եկեղեցին։[4]
Դրան հաջորդեցին քաղաքական կուսակցությունները։ Հայկական երեք գլխավոր կուսակցությունները՝ Հայ հեղափոխական դաշնակցությունը (Դաշնակցություն), Սոցիալ-դեմոկրատ հնչակյան կուսակցությունը և Արմենական (հետագայում՝ Ռամկավար ազատական-դեմոկրատական) կուսակցությունը, հիմնադրվելուց կարճ ժամանակ անց մասնաճյուղեր հիմնեցին Միացյալ Նահանգներում։ Յուրաքանչյուրն ուներ իր մամուլի օրգանները, դրանց թվում՝ Հայրենիք, Ասպարեզ և The Armenian Weekly (ՀՅԴ), Մասիս (Հնչակ), ինչպես նաև Պայքար և Armenian Mirror-Spectator (Ռամկավար)։[1,4]
Առաջին ամերիկահայ կազմակերպությունները
- 1881Ուորչեսթերում հիմնադրվեց Հայ ավետարանական Նահատակաց եկեղեցին՝ Ամերիկայի առաջին հայկական աղոթատունը։[4]
- 1886Նյու Յորքում հիմնադրվեց Հայկական միությունը՝ ԱՄՆ-ում առաջին հայկական կազմակերպությունը։[4]
- 1888Ուորչեսթերում հիմնադրվեց Հայկական ակադեմիան։[4]
- 1892Ֆրեզնոյում հիմնադրվեց Հայկական գրադարանային միությունը։[4]
- 1908Բոստոնում հիմնադրվեց Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության (ՀԲԸՄ) մասնաճյուղը։[4]
- 1910Նյու Յորքում հիմնադրվեց Հայ օգնության միությունը։[4]
- 1916Ֆիլադելֆիայում հիմնադրվեց «Վարդանանց ասպետներ» կազմակերպությունը։[4]
Հայկական թերթերը վերամիավորում էին բաժանված ընտանիքներին, տպագրում աշխատանքի հայտարարություններ, լուսաբանում համաշխարհային իրադարձությունները և կենդանի պահում հայալեզու հանրային կյանքը։ Տարիների ընթացքում լույս են տեսել հարյուրավոր նման պարբերականներ։[1]
Աղբյուրներ
- Wikipedia — “Armenian Americans.” https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_Americans
- Levantine Heritage Foundation — “American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM).” https://www.levantineheritage.com/pdf/American_Board_of_Commissioners_for_Fore.pdf
- Social Science History (Cambridge University Press) — “Protestant Missionary Education and the Diffusion of Women's Education in Ottoman Turkey.” https://www.cambridge.org/core/journals/social-science-history/article/protestant-missionary-education-and-the-diffusion-of-womens-education-in-ottoman-turkey-a-historical-gis-analysis/C9658330B69E4F064A74D9FC1B529D41/share/fcaf6c8b02eb556e4d82402e14d6c53bf3b52981
- Office of the High Commissioner for Diaspora Affairs, Armenia — “Armenian Community of the USA.” https://diaspora.gov.am/en/pages/3/usa