IVԳլուխ IV · 1991–2017

Անկախություն և գործընկերություն

Նոր երկկողմ հարաբերություններ

Անկախության ճանաչումը, FREEDOM Support Act-ը և 907-րդ բաժինը, գրեթե 2 մլրդ դոլարի օգնությունը, «Հազարամյակի մարտահրավեր» պայմանագիրը և անվտանգության ոլորտի կապերը։

3 րոպե ընթերցում8 մեջբերված աղբյուրՄաս է Ժառանգություն բաժնի

Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Հայաստանը վերականգնեց իր անկախությունը, և առաջին անգամ Միացյալ Նահանգներն ու Հայաստանը հնարավորություն ստացան կառուցելու ուղիղ միջպետական հարաբերություններ։ Այդ հարաբերությունների ձևավորման վրա ամերիկահայ համայնքը բացառիկ մեծ ազդեցություն ունեցավ։

1991 թ. դեկտեմբերի 25ԱՄՆ-ն ճանաչում է Հայաստանի անկախությունը
~2 մլրդ դոլարԱՄՆ-ի օգնությունը՝ 1992–2010 թթ.
235 մլն դոլար«Հազարամյակի մարտահրավեր» պայմանագիր, 2006 թ.
~70Հայաստանում ամերիկացիներին պատկանող ընկերություններ

IV.1Ճանաչում և դիվանագիտական հարաբերություններ

Միացյալ Նահանգները ճանաչեց Հայաստանի անկախությունը 1991 թ. դեկտեմբերի 25-ին՝ Խորհրդային Միության լուծարման օրը։ Դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվեցին 1992 թ. հունվարի 7-ին, իսկ ԱՄՆ-ի դեսպանությունը Երևանում բացվեց 1992 թ. փետրվարին։[1,2] Այդ ժամանակից ի վեր դեսպանությունը դարձել է ԱՄՆ-ի ամենանշանակալի դիվանագիտական առաքելություններից մեկը Հարավային Կովկասում։[3]

IV.2FREEDOM Support Act-ը և 907-րդ բաժինը

1992 թ. հոկտեմբերին Կոնգրեսն ընդունեց FREEDOM Support Act-ը՝ նորանկախ հետխորհրդային պետություններին աջակցելու նպատակով։[1] Ամերիկահայ համայնքի ջանքերով դրանում ներառվեց 907-րդ բաժինը (Public Law 102-511, ընդունվել է 1992 թ. հոկտեմբերի 24-ին)։ Այդ դրույթը սահմանափակում էր Ադրբեջանին տրամադրվող ԱՄՆ կառավարության օգնությունը, քանի դեռ վերջինս շոշափելի քայլեր չէր ձեռնարկել դադարեցնելու Հայաստանի և Արցախի (Լեռնային Ղարաբաղի) շրջափակումը և նրանց դեմ ուժի հարձակողական կիրառումը։[4]

2001 թ. հոկտեմբերի 24-ին՝ սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական հարձակումներից հետո, Սենատը նախագահին իրավունք տվեց հակաահաբեկչության, ռազմական պատրաստվածության և սահմանային անվտանգության նպատակներով չկիրառելու 907-րդ բաժնի սահմանափակումները։ Այդ ժամանակվանից ի վեր բոլոր նախագահներն օգտվել են այդ իրավունքից։[4] 907-րդ բաժինը մինչ օրս մնում է ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության վրա ամերիկահայ ազդեցության ամենահստակ օրինակներից մեկը։

IV.3Օգնություն և վերականգնում

1992-2010 թթ. Միացյալ Նահանգները Հայաստանին տրամադրեց գրեթե 2 մլրդ դոլարի օգնություն, որը մեկ շնչի հաշվով հետխորհրդային բոլոր պետությունների մեջ համարվել է ամենաբարձրը։[5] Սկզբնական տարիներին ընդհանուր օգնության մինչև 85%-ը մարդասիրական բնույթ ուներ։ Ամերիկյան ծրագրերի շնորհիվ երկրաշարժից տուժած շուրջ 30,000 մարդ ապահովվեց մշտական բնակարանով, ինչպես նաև ավելի քան 100 շենքերից վերաբնակեցվեցին տեղահանված բնակիչները։[1]

2000 թ. ստեղծվեց ԱՄՆ-Հայաստան աշխատանքային խումբ, որը յուրաքանչյուր վեց ամիսը մեկ վերանայում էր ամերիկյան օգնությունը։[1]

IV.4Առևտուր, ներդրումներ և «Հազարամյակի մարտահրավեր»

Հայաստանը Միացյալ Նահանգների հետ ստորագրեց Առևտրային հարաբերությունների մասին համաձայնագիր, Ներդրումների խրախուսման համաձայնագիր և Երկկողմ ներդրումային պայմանագիր։ Հայաստանի խորհրդարանը դրանք վավերացրեց 1995 թ. սեպտեմբերին, և դրանք ուժի մեջ մտան 1996 թ. սկզբին։[1]

2006 թ. մարտին Հայաստանը ստորագրեց «Հազարամյակի մարտահրավեր» համաձայնագիրը, որն ուժի մեջ մտավ 2006 թ. սեպտեմբերի 29-ին և հինգ տարվա ընթացքում գյուղական ճանապարհների ու ոռոգման համար տրամադրեց 235 մլն դոլար։[1] Այժմ Հայաստանում գործում է ամերիկյան սեփականությամբ շուրջ 70 ընկերություն, այդ թվում՝ Dell, Microsoft և IBM, ինչը վկայում է Հայաստանի տեխնոլոգիական ոլորտի աճի մասին։[1]

IV.5Անվտանգության ոլորտում համագործակցություն

2003 թ. Հայաստանը միացավ ԱՄՆ Եվրոպական հրամանատարության Նահանգային գործընկերության ծրագրին, որի շրջանակում գործընկեր երկրները զուգակցվում են ամերիկյան Ազգային գվարդիայի ստորաբաժանումների հետ, իսկ երկու երկրներն իրենց առաջին համատեղ զորավարժությունն անցկացրին 2013 թ.-ին։[1] Կանզասի Ազգային գվարդիան շարունակել է մասնակցել ԱՄՆ-Հայաստան պաշտպանական խորհրդակցություններին։[6] Հետագայում համագործակցությունն ընդլայնվեց նաև «Eagle Partner» զորավարժությունների միջոցով։[7]

IV.6Ճանաչման քաղաքականությունը Վաշինգտոնում

Այս շրջանում ցեղասպանության ճանաչման արշավն ուժգնացավ։ 2007 թ. հոկտեմբերի 10-ին Ներկայացուցիչների պալատի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովը 27 կողմ, 21 դեմ ձայներով հավանություն տվեց H.Res. 106 բանաձևին, ինչից հետո Թուրքիան, ի նշան բողոքի, հետ կանչեց իր դեսպանին։ Հանձնաժողովը ցեղասպանությունը կրկին ճանաչեց 2010 թ. մարտի 4-ին։[8]

Որպես սենատոր՝ 2008 թ. հունվարին Բարաք Օբաման Հայոց ցեղասպանությունն անվանել էր լայնորեն փաստագրված իրողություն և խոստացել էր ճանաչել այն։ Սակայն որպես նախագահ՝ նա հիմնականում գործածում էր հայկական Մեծ եղեռն եզրը։ 2015 թ. ապրիլին նա Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյակի կապակցությամբ նախագահական պատվիրակություն ուղարկեց Երևան։[8] Նահանգային մակարդակում, սակայն, առաջընթացն ավելի արագ էր. 2015 թ. ապրիլի դրությամբ 50 նահանգներից 44-ը ճանաչել էին ցեղասպանությունը։[8]

Աղբյուրներ

  1. Wikipedia — “Armenia–United States relations.” https://en.wikipedia.org/wiki/Armenia%E2%80%93United_States_relations
  2. Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Armenia — “Bilateral Relations: United States.” https://www.mfa.am/en/bilateral-relations/us
  3. U.S. Embassy in Armenia — “Policy & History.” https://am.usembassy.gov/policy-and-history/
  4. Wikipedia — “Section 907 of the FREEDOM Support Act.” https://en.wikipedia.org/wiki/Section_907
  5. Wikipedia — “Armenian Americans.” https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_Americans
  6. Armenpress — “Armenia–U.S. bilateral defense consultations held in Yerevan.” https://armenpress.am/en/article/1260859
  7. U.S. Department of State — “U.S. Relations With Armenia — Bilateral Relations Fact Sheet (Jan. 2025).” https://2021-2025.state.gov/office-of-the-spokesperson/releases/2025/01/u-s-armenia-relations/
  8. Wikipedia — “Armenian genocide recognition.” https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_genocide_recognition