✝Հավատք և եկեղեցի · 1891-ից մինչ օրս

Ամերիկայի հայ քրիստոնյաները

Հայ եկեղեցու պատմությունը Միացյալ Նահանգներում

Վուսթերի առաջին ծխից մինչև երկրով մեկ այսօր գործող ավելի քան 130 հայկական եկեղեցիները։

4 րոպե ընթերցումՄեջբերված է 21 աղբյուրՀամայնք բաժնից

Հավատքը ամերիկահայ կյանքի կենտրոնում է եղել հենց սկզբից։ Նախքան ձեռնարկություններ, թերթեր կամ քաղաքական կազմակերպություններ հիմնելը՝ հայ ներգաղթյալները եկեղեցիներ էին կառուցում։ Այսօր Միացյալ Նահանգներում ավելի քան 130 հայկական եկեղեցիներում կանոնավոր ժամերգություններ են մատուցվում, և դա նրանք ազատորեն անում են՝ ամերիկյան օրենքի պաշտպանության ներքո։[1,2]

301Հայաստանը քրիստոնեությունը հռչակում է պետական կրոն
1891Ամերիկա մայրցամաքում առաջին հայկական եկեղեցին՝ Վուսթերում
1898Հիմնվում է Ամերիկայի հայոց թեմը
130+Այսօր ԱՄՆ-ում գործող հայկական եկեղեցիներ

✝.1Առաջին քրիստոնյա երկիրը

Հայաստանն աշխարհում առաջին երկիրն էր, որ քրիստոնեությունն ընդունեց որպես պետական կրոն. ավանդաբար այդ իրադարձությունը թվագրվում է 301 թվականով, երբ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը քրիստոնեության դարձի բերեց Տրդատ Գ թագավորին։ Հայ առաքելական եկեղեցին՝ աշխարհի ամենահին քրիստոնեական եկեղեցիներից մեկը, պատկանում է Արևելյան ուղղափառ եկեղեցիների ընտանիքին։[3]

Հայերի համար հենց եկեղեցին էր, որ սեփական պետականությունից զուրկ դարերի ընթացքում պահպանեց ժողովրդի լեզուն, այբուբենն ու ինքնությունը։ Ներգաղթյալներն այս ավանդույթը իրենց հետ բերեցին Ամերիկա, և ծուխն արագորեն դարձավ յուրաքանչյուր հայկական համայնքի սիրտը։

✝.2Ամերիկայի առաջին ծխերը

Պատմությունը սկսվում է Մասաչուսեթս նահանգի Վուսթեր քաղաքից, որտեղ 1888 թվականին հայ բանվորները ակումբ հիմնեցին և իրենց հոգևոր հովվության համար հրավիրեցին Տեր Հովսեփ Սարաջյանին։ «Սուրբ Փրկիչ» եկեղեցին օծվեց 1891 թվականի հունվարի 18-ին. այն Արևմտյան կիսագնդի առաջին հայկական եկեղեցին էր։[4,5,6]

1897 թ. աճող համայնքները կազմակերպվեցին եկեղեցական չորս շրջանների՝ Մասաչուսեթսի, Ռոդ Այլենդի, Չիկագոյի և Ֆրեզնոյի։ Մեկ տարի անց՝ 1898-ին, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Մկրտիչ Խրիմյանը (Խրիմյան Հայրիկ) Սուրբ Էջմիածնից կոնդակով հիմնեց Ամերիկայի Հայ եկեղեցու թեմը։[7,8]

Կալիֆոռնիայում առաջին հայկական Սուրբ Պատարագը Ֆրեզնոյում մատուցվել է 1895 թ.։ Համայնքը 1900 թ. կառուցեց Սուրբ Երրորդություն եկեղեցին, իսկ դրա ներկայիս շենքը, որի կառուցումն ավարտվել է 1914 թ., ԱՄՆ-ի արևմտյան հատվածի ամենահին Հայ առաքելական եկեղեցին է։[9,10] 1916 թ. դրությամբ ԱՄՆ-ում կար 34 հայկական ծուխ՝ մոտ 27 450 անդամով։[8]

✝.3Աճ, պառակտում և հավատի միասնություն

Երկրի տարբեր վայրերում հայերի հաստատվելուն զուգընթաց աճում էր նաև եկեղեցին։ Արևմտյան թեմը հիմնադրվել է 1927 թ. և այսօր, Բըրբենքում գտնվող իր կենտրոնից, սպասավորում է Կալիֆոռնիայից մինչև Ալյասկա և Հավայան կղզիներ բնակվող հայերին։[11]

1930-ական թթ. քաղաքական լարվածությունը պառակտեց համայնքը։ 1933 թ. դեկտեմբերի 24-ին Արևելյան թեմի առաջնորդ արքեպիսկոպոս Ղևոնդ Թուրյանը սպանության զոհ դարձավ Նյու Յորքի Սուրբ Խաչ եկեղեցում՝ Սուրբ Ծննդյան նախօրեի արարողության ընթացքում։[12,8] 1957 թ. մի խումբ ծխեր անցան Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսության ենթակայության ներքո, իսկ մյուսները մնացին Սուրբ Էջմիածնի հովանու ներքո։[13,7]

Այսօր ԱՄՆ-ի Հայ առաքելական ծխերը գործում են չորս եկեղեցական իրավասությունների ներքո՝ Արևելյան և Արևմտյան թեմեր (Էջմիածին), ինչպես նաև Արևելյան և Արևմտյան առաջնորդարաններ (Կիլիկիա)։ Դրանք միավորված են նույն հավատով, պատարագային կարգով և խորհուրդներով, և պառակտումը չի խզել հաղորդության միասնությունը։[7]

✝.4Մայր տաճարներ և ճեմարաններ

Մանհեթենի Սուրբ Վարդան հայկական մայր տաճարը կառուցվել է Հայոց ցեղասպանությունը վերապրածների և նրանց զավակների ջանքերով։ Կառուցված լինելով Էջմիածնի հնագույն Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցու օրինակով՝ այն օծվել է 1968 թ. ապրիլի 28-ին և դարձել Արևմտյան կիսագնդի առաջին հայկական մայր տաճարը։[14,15]

Արևմտյան ափին Արևմտյան թեմի աթոռանիստ Բըրբենքի Սուրբ Ղևոնդ հայկական մայր տաճարը 2010 թ. օծել է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Նորին Սրբություն Գարեգին Բ-ն։[16,11] 1961 թ. հիմնադրված Սուրբ Ներսես հայկական ճեմարանը հոգևորականներ և աշխարհիկ առաջնորդներ է պատրաստում Ամերիկայի հայ եկեղեցու համար։[8]

✝.5Ավետարանական և կաթողիկե հայեր

Ամերիկահայերի մեծ մասը պատկանում է Հայ առաքելական եկեղեցուն։ Ավելի փոքր համայնքներ պատկանում են Հայ ավետարանական (բողոքական) և Հայ կաթողիկե եկեղեցիներին։[8]

ԱՄՆ-ում առաջին հայ ավետարանական համայնքը՝ Ուսթերի Նահատակաց հայկական եկեղեցին, հիմնվել է 1881 թ.։ 1901 և 1908 թթ. ավետարանական եկեղեցիները կազմավորեցին տարածաշրջանային միություններ, որոնք 1971 թ. միավորվեցին՝ կազմելով Հյուսիսային Ամերիկայի հայ ավետարանական միությունը։[17]

1981 թ. Հովհաննես Պողոս II պապը Միացյալ Նահանգներում և Կանադայում հայ կաթոլիկների համար եկեղեցական առանձին իրավասություն հաստատեց։ 2005 թ. այն վերաճեց Նարեկի Տիրամոր թեմի, որի կենտրոնն այսօր գտնվում է Կալիֆոռնիայի Գլենդել քաղաքում։[18]

✝.6Այսօր՝ ավելի քան 130 եկեղեցի

Այսօր Միացյալ Նահանգների ամբողջ տարածքում ավելի քան 130 հայկական եկեղեցիներում կանոնավոր պաշտամունք է կատարվում։ 2025 թ. դաշտային ուսումնասիրությամբ երկրում հաշվառվել է 164 հայկական եկեղեցի՝ Նոր Անգլիայից մինչև Կալիֆոռնիա։[1]

Այս ծխերի գործունեությունը կիրակնօրյա ժամերգություններով չի սահմանափակվում։ Դրանք վարում են հայկական շաբաթավերջյան դպրոցներ, կազմակերպում են երիտասարդական ու մարզական ծրագրեր, ունեն երգչախմբեր, անցկացնում են մշակութային փառատոներ ու բարեգործական արշավներ։ Դրանք ընդունում են նորեկներին, օգնում նրանց հարմարվել ամերիկյան կյանքին և ամուր են պահում ամերիկահայության ու Հայաստանի միջև կապը։

✝.7Միացյալ Նահանգների աջակցությամբ

Ամերիկայի հայկական եկեղեցիներն ազատորեն զարգանում են, քանի որ Միացյալ Նահանգները պաշտպանում է կրոնական ազատությունը։ Սահմանադրության Առաջին ուղղումը երաշխավորում է կրոնի ազատ դավանումը, իսկ հարկային օրենսգրքի պահանջներին համապատասխանող եկեղեցիներն ինքնաբերաբար ճանաչվում են հարկերից ազատված, ուստի դրանց արված նվիրատվությունները հարկային նվազեցման ենթակա են։[2,19]

Միացյալ Նահանգները նաև աջակցում է արտերկրում Հայաստանի քրիստոնեական ժառանգության պահպանությանը։ ԱՄՆ դեսպանի՝ մշակութային արժեքների պահպանման հիմնադրամի միջոցով ֆինանսավորվել են՝

  • 510,000 դոլար՝ Մեղրիի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցու և նրա որմնանկարների վերականգնման համար (2016)
  • Ավելի քան 290,000 դոլար՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկված Սանահինի վանական համալիրի եկեղեցիների և հուշարձանների պահպանման համար (2019 և 2021)
  • 175,000 դոլար՝ Շիրակում գտնվող IV–V դարերի Երերույքի բազիլիկայի պահպանման համար (2023)[20,21]

1891 թ. Ուսթերից մինչև մեր օրերի ավելի քան 130 ծուխ՝ Հայ եկեղեցին դարձել է Ամերիկայի կրոնական համայնապատկերի մնայուն մասը և կենդանի կամուրջ Միացյալ Նահանգների ու Հայաստանի միջև։

Աղբյուրներ

  1. Holy Cross Armenian Church — “Holy Cross 2025 Financial Transparency Analysis (U.S. Armenian church count).” https://holycrossarmenian.com/wp-content/uploads/2026/06/Holy-Cross-MA-2025-Financial-Transparency-Analysis.Slides.-Draft-22.05.2026.1850GMT1.pdf
  2. Constitution Annotated, U.S. Congress — “First Amendment.” https://constitution.congress.gov/constitution/amendment-1/
  3. Wikipedia — “Armenian Apostolic Church.” https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_Apostolic_Church
  4. Wikipedia — “Church of Our Savior, Worcester.” https://en.wikipedia.org/wiki/Church_of_Our_Savior,_Worcester
  5. The Armenian Weekly — “Armenian Church Registers and the Reconstruction of Immigrant Lives in America.” https://armenianweekly.com/2026/06/29/armenian-church-registers-and-the-reconstruction-of-immigrant-lives-in-america/
  6. Armenian Church of Our Saviour, Worcester — “About Us: Armenian Church of Our Saviour.” https://acoos.org/about-us/
  7. OrthodoxHistory.org — “A Short Introduction to the Armenian Church in the United States.” https://www.orthodoxhistory.org/2011/03/03/a-short-introduction-to-the-armenian-church-in-the-united-states/
  8. Wikipedia — “Armenian Americans.” https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_Americans
  9. Holy Trinity Armenian Apostolic Church, Fresno — “Church History.” https://holytrinityfresno.org/church-history/
  10. Wikipedia — “Holy Trinity Church, Fresno.” https://en.wikipedia.org/wiki/Holy_Trinity_Church,_Fresno
  11. Western Diocese of the Armenian Church / St. Leon Cathedral — “The Diocese.” https://dev2.stleoncathedral.com/en/thediocese
  12. History Cooperative / Journal of American Ethnic History — “Contested Memories, Divided Diaspora: Armenian Americans and the Response to an Archbishop's Murder.” https://historycooperative.org/journal/contested-memories-divided-diaspora-armenian-americans-the-thousand-day-republic-and-the-polarized-response-to-an-archbishops-murder/
  13. Eastern Prelacy of the Armenian Apostolic Church — “This Is How the Prelacy History Was Made.” https://armenianprelacy.org/2022/11/10/this-is-how-the-prelacy-history-was-made/
  14. St. Vartan Armenian Cathedral — “Our History.” https://stvartan.org/our-history/
  15. Wikipedia — “St. Vartan Armenian Cathedral.” https://en.wikipedia.org/wiki/St._Vartan_Armenian_Cathedral
  16. Cyprus Travel Writers — “Saint Leon Cathedral in Burbank, California.” https://cyprustravelwriters.com/saint-leon-cathedral-in-burbank-california-a-testament-to-armenian-cultural-heritage/
  17. Armenian Missionary Association of America — “Armenian Evangelical Union of North America: Yesterday and Today.” https://amaa.org/armenian-evangelical-union-of-north-america-yesterday-and-today/
  18. Catholic World Report — “Eastern Catholics in the United States: A Look at the Numbers.” https://www.catholicworldreport.com/2025/12/01/eastern-catholics-in-the-united-states-a-look-at-the-numbers/
  19. Internal Revenue Service — “Churches and Religious Organizations.” https://www.irs.gov/charities-non-profits/churches-religious-organizations
  20. U.S. Embassy in Armenia — “Ambassador's Fund for Cultural Preservation.” https://am.usembassy.gov/ambassadors-fund-for-cultural-preservation/
  21. Armenpress — “U.S. Ambassador and Armenian Minister Visit Yereruyk Basilica Conservation Project.” https://armenpress.am/en/article/1197979